Корей хал?Ыны? ?Лтты? Та?амы

Асыл?ан ет (бешбарма?)

Асыл?ан ет (бешбарма?)
?аза? хал?ыны? басты та?амы. ?ой немесе сиыр, жыл?ы еті болсын су ??йыл?ан ?азан?а салынып пісіріледі. Піскен етті? майлы сорпасына, алдын ала ж??а жайылып ?ойыл?ан ?амыр салынады. Дайын бол?ан ?амыр таба??а т?сіріліп, кесектеп турал?ан ет салынып, ?стіне т?зды? ??йылады. Малды? басы, жамбасы сыйлы ?она?тар?а, ортан жілік жасы ?лкен кісіге, ??да?а, асы? жілік ??да?и?а, т?с к?йеуге, келінге, б?йрек, ??ла? балалар?а тартылады.

Выдержка из работы.

Асыл?ан ет (бешбарма?)
?аза? хал?ыны? басты та?амы. ?ой немесе сиыр, жыл?ы еті болсын су ??йыл?ан ?азан?а салынып пісіріледі. Піскен етті? майлы сорпасына, алдын ала ж??а жайылып ?ойыл?ан ?амыр салынады. Дайын бол?ан ?амыр таба??а т?сіріліп, кесектеп турал?ан ет салынып, ?стіне т?зды? ??йылады. Малды? басы, жамбасы сыйлы ?она?тар?а, ортан жілік жасы ?лкен кісіге, ??да?а, асы? жілік ??да?и?а, т?с к?йеуге, келінге, б?йрек, ??ла? балалар?а тартылады.

?азы
?азы майыны? ?алы?ды?ына байланысты кере ?азы, д??бек ?азы, шынта? ?азы, б?лт ?азы деп б?лінеді. Ішекке сыйма?анын телшік деп атайды. ?азыны к?біне ?ыс?а са?тайды. ?азы с?рленген сайын д?мді болады.

Ірімшік
С?тті ?йытып, суал?анша ?айнатады. ?айнауы жеткен ірімшік ?ызыл сары т?ске айналады. Содан кейін оны с?зіп, дорба?а салып, желге, к?нге ?ойып кептіреді.

Жент
?ыста ?атпайтын, жазда б?зылмайтын ?те д?мді та?ам. Негізі с?ктен жасалады. С?к жармалан?аннан кейін сары май, ?ант, ірімшік ?нта?ы, мейіз салынып араластырылады. Содан кейін ыдыс?а салынып, беті тегістеліп, сал?ын жерге шы?арылып ?ойылады. Шай дастарханыны? с?ні.

?ымыз
Бие с?тінен ашытып дайындайтын е? ?адірлі сусынны? бірі. ?ымызды? емдік, шипалы? ?асиеті ?те жо?ары. ?сіресе туберкулез ауруына шипалы.

Бауырса?
Ашы?ан ?амырдан о?таумен 1-1,5 см. ?алы?ды?та жайылып, к?лемі бірдей етіп кесіледі де ?ыздырыл?ан май?а ?уырылып дайындалады.

??рт
Сабада жиналып пісілген іркітті, майы алын?аннан кейін, ?лкен ?азан?а ??йып ?айната береді. ?бден ?оюлан?ан ??ртты ?ап?а ??йып суынан та?ы ??р?атады. Б?дан кейін ?олмен, белгілі бір ?алып?а келтіріп, ?олмен сы?палап ?реге жайып кептіреді. ??рт жа?сы ас, оны ?р т?рлі тама??а ?осады.

Той малы (д?ст?р). «Ж?з жыл?ы той малына кетіпті» (М.Ж.К?пеев). Келін алу?а келген ?адірлі ??далар ел д?ст?р салты бойынша с?н салтанатымен, ж?н жосы?ымен келіп т?седі. Б?л жолды? к?де жоралары да к?п болады. Соны? ішінде е? басты к?десіні? бірі осы топ?а арнайы ?келген « той малы» деп аталатын жолды д?ст?р. Б??ан ?р ??да ?з д?улеті мен шамасына ?арай жыл?ы немесе бірнеше ?ой ?келеді. К?йеуді? абырой, беделі осы к?деге де байланысты болады. Б??ан ?ымбат мата, б?йым, жеміс, ?ант, ш?й да ?осылады. ?келген мал ар?ылы ??далар ?ыз ?кесінен, атасынан немесе сол ауылда?ы жолы ?лкен а?са?алдан бата тілейді. Батадан кейін ?лгі мал сойылып, той?а жинал?андар одан ауыз тиеді. Той малы толымсыз болса ?ыз же?гелері ??даларды? бетіне басады. Сонды?тан да «той малыны?» м?шесі т?гел ?рі семіз болуы ?атты ?ада?аланады.

«Д?меткен сары майдан кеуде? ??рсын» (халы? ?ле?і).
Д?метуді? ?р т?рі бар Ал ырымда жас келіншектерді? д?метуіні? ж?ні б?лек. Жас балалар мен келіндер ата енелері ?она?тан келсе, олардан т?тті д?мететтін ?деті бар. ?сіресе, балалы жас келіндер д?метсе оны? меселін ?айтару?а болмайды. ?йткені, д?метіп отырып ойында?ысы болмаса оны? емшегі ісіп кетеді. Б?л ?мір шынды?ы. Ал ?лкен кісілер, аналар, ?желер жас келіншегі бар ?йге д?метіп ?алар деп ?ашанда ?алтасына д?м т?зын сала ж?реді. Б?л ?ркім ескере ж?ретін ескіден келе жат?ан ырым.

«?алы? мал» (д?ст?р, к?де). «Мен ат тон айыбымен ?алы? мал ?айтартпа?шы болдым ?ой» (С.К?беев). ??да т?су р?сімі келісілген со? дала за?ы бойынша к?еу жа?ы «?алы? мал» т?леуге тиіс. Б?л ?аза?, ?аза? бол?алы б?лжыма?ан ежелгі д?ст?р. Оны? м?лшері ??даларды? д?режесі мен д?улетіне байланысты екі жа? келісе отырып шешеді. «Б?рын?ы кедейлер арасында?ы ?алы? мал м?лшері бес алты малмен тынса, ірі байлар арасында екі ж?з, бес ж?з, мы? жыл?ы?а дейін жеткен. Би мен байлар, хан мен т?релер арасында ?алы? мал ?стіне «бес жа?сы» деп аталатын бес т?йеге ?осып бір «жетім ?ыз (к??), «ая? жа?сы» днп беретін ?ш т?йеге ?оса бір «еркек жетім» (??л) бергендігі кейбір деректер ар?ылы белгілі. ?алы? малды? «?ыры? жеті», « отыз жетіні? б?тіні», «отыз жеті», «отыз жетіні? жартысы», «жа?сылы отыз жеті», « жиырма жеті», « он жеті», «домала? ?алы? мал», «домала? бата» сия?ты т?рлері бол?ан. М?ны? сыртында той мал, с?т а?ы, к?йеу апаратын ілу, ?лі тірі апаратын, та?ы бас?а к?птеген ба?алы к?де, жоралар да болады. Б??ан ке?ес ?кіметі кезінде «?ызды мал?а сату» деп ?ара к?йе жа?ылып келді. Ал шынды?ында ?ызды? жасауы «?алы? мал» м?лшерінен кем болма?ан. Демек, б?рын?ы дала за?ында б?л ескерілген сия?ты.
?рине «?алы? мал» ??даларды? д?улетіне байланысты бол?ан. Б?л істе ?ркім ?з шама шар?ына ?арай белгілеген. Б?рын?ы заманда «?алы? мал» байлы? пен мырзалы?ты? д?режесін ?йгілейтін к?ріністі? ай?а?ы бол?аны шынды?. ХІХ ?асырды? ал?аш?ы ширегінде Кіші ж?зде Байса?ал мен Орта ж?зде Сапа? ??да бол?ан. Сонда Байса?алды? ?ызыны? «?алы? малы» бес ж?з жыл?ы бол?ан. ?ш ж?з жыл?ы ?ара малы, ж?з жыл?ы ?йге кіргізер, ж?з жыл?ы той малына кетіпті (М.Ж.К?пеев).

К?йеуая? (??рып). Жігіт ?алы?ды?ын ал?аннан кейін ?деп бойынша енесін ?ошаметпен ?з ?йіне апарып салады. Ата енесі к?йеу баласына ірі мал атайды. М?ны «к?йеуая?» дейді.

Т?йем?рынды? (??рып). ?затылып жат?ан келіншек к?шіні? жолында отыр?ан ауылды? адамдары (жастары, ?йелдері) керуен атыны? но?тасынан, не т?йесіні? б?йдасынан ?стап т?рып с?райтын к?десі. ?ыз анасы олар?а к?десін жасайды, к?де ал?ан риза болып, ба?ыт тілеп батасын беріп, жол болсын айтады.

«?ыз ?ашар» (д?ст?р). «Былайша ?ыз ?ашар д?ст?рін ?ткізетін ?йді «болыс ?й» дейтін к?рінеді». (Х.Ар?ынбаев). К?йеуді? келуін «?рын келу» десе, ?ызды? атастырыл?ан к?йеуін к?руі «?ыз ?ашар» дейді. Б?л «?рын тойы» ?тетін к?ні болады. «?рын той» жастар ?шін к??ілді, думанды тойларды? бірі. Б??ан жас же?гелер мен жастар ?атынасады. К?йеуден алынатын «?ол ?статар», «шаш сипатар», «?ыз ??ша?тар», «ар?а жатар», «к?рпе ?имылдатар» та?ы сол сия?ты к?делер осы жолы беріледі. Екі жасты? бірін бірі к?ріп, тілдесуі де осы тойда болады. Екеуі де бірін бірі ?натып, ?алы?ды? жігітке ?ыз белгісі орамалын ж?не оны? іні ?арындастарына да т?рлі сыйлы?тар береді.
К?йеу ?рын бар?аннан кейін ??далы? б?зылатын болса ?аза? за?ында ?те ауыр іс. ?лкен дау?а кетеді. К?йеу себепсіз бас тартса б?рын?ы берілген мал ?айтарылмайды ж?не айып салынады. Батаны ?ыз жа?ы б?затын болса ?алы? мал толы? ?айтарылады ?рі айып т?лейді.

«??йры? бауыр» (салт). «??йры? бауыр жеді? бе, ??да болдым деді? бе» (м?тел). Б?л ??далы? д?ст?р р?сімі бол?анмен ?лт салт д?ст?рінде орны б?лек жай. Екі жа? келісіп ??да бол?ан жа?дайда олар?а «??йры? бауыр» арнаулы сый ?келеді. ?келуші ?йел «бауырдай жа?ын, ??йры?тай т?тті болы?дар» деп тілек білдіреді. Одан барлы? ??далар ауыз тиеді. ??йры? бауыр ?аза? д?ст?рінде ??да болуды? за?ды белгісі ??жат болып бекітілген.
??далы? д?ст?р ж?не о?ан с?йкес ?дет ??рыптар ?детте ?зіл ?алжы?сыз, ойын сауы?сыз ?тпейтіндігі ?ркімге белгілі. Сондай а? осы «??йры? бауыр» салтында да ?алжы? ?ле?дер мен ?а?ытпалар да айтылмай ?алмайды. Астана ?аласында ?останайлы? С?мкен Омаров пен к?кшетаулы? ?уантай ?блм?жін?лыны? ??далы?ында «??йры? бауыр» ?сын?анда ?анапия ?ызы Орынбасар ??да?и осы ?аза?ы салтты? ажарын мынадай ?ле?мен ?рнектей т?сті. Осы ??далар?а ?арап, былай деп ?ндетті:

??да, ??да дейсі? ау, ?й,
??йры? бауыр жейсі? ау, ?й,
??йры? бауыр жемесе?,
Несіне ??да дейсі? ау, ?й.
?лкен ??да, бас ??да,
Кіші ??да, жас ??да,
??йры? бауыр ?келдім,
Ауызы?ды аш, ??да.

?лкен ??да арда?ты ай,
Кіші ??да салма?ты ай,
??йры? бауыр асатам,
Тістеп алма барма?ты ай.
?лкен ??да ?некей ау
Кіші ??да мінекей ау.
??йры? бауыр асаттым,
К?делері? к?некей ау!

?р елде, ?р ауылда ?р салт д?ст?рді? осындай ?зіндік ?уендері мен ?н жырлары да бол?ан. Ауыз ?дебиетіндегі т?рмыс салт жырларды? м?ндай ?лгілеріні? к?пшілігі ?мытылу?а айнал?ан. Дегенмен ел ішінен оны? бірнеше жа?сы т?рлерін ?лі де табу?а болады.

Кейде ?алы?ды? ?айтыс болатын жайлар кездеседі. М?ндайда ?алы? малын т?леген болса, онда сол ?йді? екінші ?ызын алу?а . ы бар. Егер ер жігіт ?алы?ды?ына ?рын барып, ол ?йді? бас?а ?ызы болмаса т?леген малды? жартысы ?айтарылады. Егер б?рын?ы ?алы?ды?ына ?рын бар?ан к?йеу енді балдызын алатын болса, онда б?рын?ыны? ?стіне «балдыз ?алы?» т?леуге тиіс. О?ан т?йе бастат?ан бір то?ыз ?осылады. К?йеу б?рын?ы ?алы?ды?ына ?рын келмеген болса «балдыз ?алы?» т?ленбейді.

К?йеу киімі (салт). «?кесі к?йеу, шешесі ?алы?ды? болма?ан ба?» деп бізді мінейді. Ки! деп аттанар жерде Абай?а жа?а?ы к?йеу міндетті т?рде «к?йеу киімін» киюге тиіс. Алдынан шы??ан же?гелер мен жас ?ыз келіншектер к?йеуді киімінен танып алады. Сонды?тан к?йеу бас?а жігіттерден салт бойынша ерекше киінеді. Б?ркіне ?кі та?ып, ?ызыл шапан, биік ?кше етік киеді. Б?ркін к?зіне т?сіріп т?мен ?арап, кішілік к?рсетіп т?рмаса айып т?лейді немесе с?зге, к?лкіге ?шырайды. Сол бетімен ?ыз келіншектерді? ортасына т?скен к?йеу небір азапты ?зіл ?алжы??а т?зеді. Оны? мінген атын «к?йеу атымен к?л тасы» дегендей ауыл балалары мініп алып ?ызы??а б?ленеді. Б?л да ауыл салты.

«?ынаменде» (д?ст?р). «?ынаменде, жар жар мен беташар бар, ?ле?сіз солар ?ызы? бола ма г?л?» (Абай). Б?л да ?лтты? ??рыпымызда салтанатты да, к??ілді кешті? бірі. ??да т?сіп, у?де пісіп, ?алы? мал т?леген со? к?йеуді? атастыр?ан ?алы?ды?ын ал?аш рет к?руге келген тойы «?ынаменде» деп аталады. Шы?ыс халы?тарында «?ынаменде» кеші ?ыз абыройыны? тазалы?ын білдіру ?шін ?алы?ды?пен бірге бол?ан к?нні? ерте?іне де ?ткізіледі. ?н, к?й, би ?атар ж?ргізілетіндіктен «?ынаменде» жас ж?байларды? шатты? кешіне, жастарды? махаббат м?ратына жету символына айнал?ан. Б?л да д?ст?рге бай елімізді? т?рбиелік ережесіні? бір саласы.
К?йеуді? б?л жолы ?р жерде ?рт?рлі аталатынын да айта кеткен ж?н. М?ны кей жер «?алы?ды? ойнау» дейді, кей жерде «?рын келу» дейді. «Бір к?ні к?йеу бай??с ?рын келді, ?исайтып жаман б?ркін ?ырын келді» (Н.Ахметбеков).
?аза? ?шін ?сіресе же?гелер мен жастар ?шін б?л да бір той десе де болады. Болаша? к?йеу ?ыз ауылына ?зінше «к?рінбеген» болып, біра? ?ара??ы т?се салтанатпен, жолдас жораларымен келеді. М?ны « есік к?ру» к?бінесе «?рын келу» деп айтады. К?йеу осы жолы ?зіні? болаша? жарын к?ріп танысып білісіп, тілдесіп к??ілін демдейді.
?рине «?рын келуді? де к?де жоралары аз емес. «Сені к?тіп ж?гіреміз деп ентігіп ?алды?» деп «ентікпе» с?рап же?гелері келеді, «балдыз к?рімдік» деп та?ы біреулері келеді, та?ы да сол сия?ты.
«?рын той» ?ткізіліп к?йеуге ж?не оны? жолдастарына ??рмет к?рсетіліп, сый тартылып, олар еліне ?айтады.
??да т?скенмен, келісім жасал?анмен к?йеуді? ?ыз ауылына «?рыннан» б?рын келуге ха?ы жо?. Егер келе ?алса ?ызды? туыс ту?андары (а?а інілері) ?аза? ?дет ??рпын б?з?аны, т?ртіпсіздігі ?шін оны сабап жіберетін за? та?ы бар. Демек, ??да т?сумен бірге оны? т?рбиелік ереже ?а?идалары т?рбиелік ??рыптары ?деп пен т?ртіпті талап етеді.
К?йеу к?делері мен ырымдары та?ы бар. Олар мынандай: ?рын келу, есік ашар, ентікпе, балдыз к?рімдік, к?йеу таба?, с?т а?ы, жігіт т?йе, атбайлар, боса?а аттар, с?укеле бай?азы, же?гетай, шымылды? байлар, отау жабар, кереге к?терер, уы? шаншар, т?ндік жабар, ?зік жабар, туырлы? жабар, мойын тастау, ілу, ?ыз ?ашар, шашу, ?ыз к?терер, ар?а жатар ?алы?ды? ойнау, ?ол ?статар, шаш сипатар, к?рпе ?имылдатар, ит ырылдатар, «кемпір ?лді», ба?ан салар, к?йеу аттандырар, т.б.

??ір салу (д?ст?р). От?а ша?ырумен (кей жерлерде «?й к?рсету» немесе «есік ашар» дейді) бірге болып жататын ендігі бір к?де ??ір салу. М?нда ыл?и б?бішелер келеді. Ниеттері келінге шашу шашып, ??тты болсын айту. Шашуды? сыртында ??ір ?келеді. ??ір киім, б?йым деп е? ??ры?анда терме бау немесе жас т?секті бас?алар басынбасын деп б?ркіт т?я?ы, ?кі сы?ылдылар іледі. Б?ларды? б?рі отау ?йге ?ажетті, ??ін ашатын н?рселер.
Келін т?скен ?й б?ларды? к?теді. Келінні? ?оржынында?ы аспен бірге келген б?лдардан (мата деген с?з) алады. Б?л да ??ір (Ахмет Ж?ніс?лы).
??ір салу жас ша?ыра??а к?рсетілген ??рмет ж?не ж?рдем десе де болады. М?ны со??ы кездерде ?лкен адамдарды? ?зі естен шы?арып бара жат?аны ?кінішті а?.

Ша?ыра? к?теру (салт). Жас отауды? ал?аш рет ша?ыра?ын к?теруді? ?зі ?аза? ?шін та?ы бір ?ызы?ты, ерекше с?т. М?ны ?аза? салт д?ст?рін жетік білетін белгілі этнограф жазушы Ахмет Ж?ніс?лы былай деп жаз?ан: «. ?аза?та отауды? ша?ыра?ын албаты адам к?термейді. Б??ан баласы к?п, к?рі к?йеу керек. Оны ?ос атпен болса да ал?ызады. Ы??айлы жер болып, отау ?те ?лкен болса к?рі к?йеу ша?ыра?ты атты? ?стінде т?рып к?тереді. Б?л е?бегіне ол не ат мінеді, не т?йе жетектейді. Б??ан малды отауды к?терткен жа? береді. (А.Ж?нісов «ф?ниден ба?и?а дейін»). ?детте киіз ?йді? ша?ыра?ын ер адамдар к?тереді. Ал, жас отауды? ша?ыра?ын к?рі к?йеуге к?тертуде ?лкен м?н, ырым бар. ?йткені «жасы ?лкен к?йеу» ?ашанда елге сыйлы ж?не тілектес адам. Ж?не к?йеу ?артай?ан сайын ж?ртына ?адыры, сыйы арта т?седі. ?аза? елі осы жолдан ?лі айрыл?ан жо?. К?рі к?йеу келсе, ауылды? ?лкен кішісі, еркек ?йелі онымен бір ?а?ыспай, ?ажаспай ?алмайды. Оны? ша?ыра? к?теруінде де осындай тере? сыйласты? бар.

«Ша?ыра? т?йе» (д?ст?р). ?затылып келе жат?ан ?ызды? ж?не оны? жанында?ы ?йелдерді? (шешесі, же?гесі, сі?лісі, т.б.) мініп келе жат?ан к?лігі «ша?ыр?а т?йе» деп аталады. Ж?не ол келін ?шін ысты? ?асиетті мал болып саналады. Б??ан жолшыбай кездескен немесе б?тен адам мінбейді. Егер міне ?алса оны к?рген ж?рт « п?ленше келінні? ша?ыра? т?йесіне» мініп келді деп келемеждеген. Ертедегі салт бойынша к?ште ?лкен ша?ыра? жеке т?йеге артылып, алдымен ж?реді екен. О?ан адам мінбейді, атпен жетелейді, «ша?ыра? т?йе» деген с?з осыдан шы??ан.

Итая?ына салу (д?ст?р, ырым). Жас келіншек бір ауыл?а ?ыдырып бар?анда, не есік к?руге ша?ыр?анда ?йелдер не ?лкен ?желер о?ан «итая?ына» сал деп са?ина,к?міс, ж?зік сия?ты заттар береді. «Итая?ына салу» деген келіншек босанып баланы шаранасынан жуатын су?а я?ни «шілде суына» ?лгіндей к?міс ж?зік, са?ина, к?міс т?йме сия?ты заттарды ыдыс?а салып жіберіп, н?рестені жуады. Жуып бол?аннан кейін ?лгі заттарды сол жердегі ?йелдер ырым ?ылып б?лісіп алып, м?з мейрам болып тарасады.

?алы?ды?ын алу?а келген к?йеу барлы? жол жорал?ыларымен я?ни ??далы? к?делерімен, ?лкендерге арнал?ан сый сияпатымен, той малымен келеді. Той басталды. ?ыз ?з ?йінен аттанар алдында оны? ?кесі барлы? ??далар?а киіт кигізеді. К?йеу баласына да сыйлы? береді. Біра? ол киіт емес «?ап?а салар» деп аталады. Ол ба?алы киім, ?ымбат ер то?ым, жігіт жара?тары немесе мал болуы м?мкін. ?рине, б?л ?айын атаны? д?улеті мен мырзалы?ына, абырой беделіне сай жасалатын жолды д?ст?р.

Ау жар (салт, айтыс). ?затылып бара жат?ан ?ызды? «сы?суы», «?оштасуы» ?лтты? т?рбие мектебіні? тамаша ?лгісі. Алтын ?яны, ту?ан ел ж?рттан б?ліну, жат боса?а аттау о?ай іс емес. Осыны? б?рін т?жірибелі де т?рбиелі халы? жылай ж?ріп ?н, жыр т?рінде шеберлікпен ?йлестіріп жасай білген. Та?ы бір ?ызы?ы ?ыз жылап ?оштас?анмен ол ?ай?ы емес ?уаныш, ?имасты? с?тіні? де белгісі. Дегенмен ?ыз ауылыны? ?ыздары мен жігіттеріні? де ?имасты? к??ілдері де к?рінбей ?алмайды. Олар «жар жардан» кейін де ?ле? жырды ?стемелей ж?ріп айтыс т?ріндегі «ау жарды» та?ы бастай ж?неледі. М?нда да ізгі тілектестік, досты? к??іл, жа?а ба?ыт жолында жа?сы ниет к?рінеді. Оны? с?зі де, ?ні де к?ркем, ойна?ы айтылады. Ол біресе «ау жар», біресе «ай ау», біресе, «бике ау», біресе «?кі ау» деп те айтыла береді. Оларды? мынадай ?лгілері бар:

Буын?аным беліме кісен бе еді, ау жар ау,
Бекем бусам белімнен т?сер ме еді, ау жар ау,
?ке? барып шеше?ді ап келмесе, ау жар ау,
М?ндай азап басы?а т?сер ме еді, ау жар ау!
Мінген де аты? боз ?ана, бике ау,
К?йеуі? сені? боз бала, бике ау.
?ксігі? сені? басылмас, бике ау,
?лдилеп бала с?йгенше, бике ау.

Мінген де атым жиренше, ?кі ау,
Ты?ыршып т?рар мінгенше, ?кі ау,
?ыз к??ілі басылмас, ?кі ау,
?лдилеп б?пе с?йгенше, ?кі ау!

Кетті?, кетті? деуші еді?, кеттім, апа ай ау,
Ерттеп ?ой?ан аты?а жеттім, апа ай ау,
Шымылды?ын желпе сал, к?рсін апам, ай ау,
К?зіні? жасын ?ойнына, т?ксін апам, ай ау!

Б?л жырды? б?рінде де ?деп, ?неге, т?лім т?рбие, халы?ты? салт сана мектебіні? тамаша ?лгісі жатыр.

Сы?су (салт). «Хал?ымызда т?рмыс салт жырларыны? е? к?п тара?андарыны? бірі сы?су». ?затыл?ан ?ыз ?з боса?асынан аттанр алдында а?айын ту?андарын аралайды. Былайша айт?анда ?оштасады (Біра? б?л д?ст?рлі ?оштасу емес). Же?гесін ертіп а?айындарын аралап ж?рген ?ыз ж?й ж?рмейді. Ол ?зіні? балалы? д?уреніні?, о? жа?та б?л?а?тап ?скен ба?ытты к?ндеріні? ?ткендігін, аяулы ата анасыны?, туыс?андарыны? ?зін м?пелеп ?сірудегі е?бегін ?ле?мен айта ж?ріп ?ксиді. Ондай ?ле? жырды сы?су дейді.

Базардан келген ??йыс?ан
Тарамай шашым ?йыс?ан.
Келіп кетіп ж?рі?дер,
Са?ындырмай туыс?ан
деп ?зіні? ?тінішін де айта ж?реді.
?ызды? сы?суы жарасымды ?рі т?рбиелік м?ні бар салтанатты салт. Б?л адамгершілік, ?дептілік жа?ынан ал?анда да ?те орынды д?ст?р. ?йткені балалы? к?ндерден а?айын ортасынан б?лініп кету о?ай іс емес. Ал ?аза?ты? ?азіргі ?ыздары б?л д?ст?рді? алтын ар?ауын ?зді десе де болады. ?йткені ауыл, ?й аралап сы?су, жылау т?гілі, о? жа?тан аттанарда к?ліп, ?уанып ж?ргендерін де к?з к?рді. Б?л ?лтты? т?рбие мен ?лтты? м?дениетті? ?мытыл?анды?ынан деп танимыз.

?й к?рсету (д?ст?р). Жа?а т?скен келінді туыс ту?ан, к?рші к?лем, ілік жекжаттар «?й к?рсетуге» (шы?ыс жа? «от?а ша?ыру» дейді» я?ни есік ашар?а ша?ырады. М?ны? ма?ынасы келін отбасымен танысып, ?йге келіп ж?рсін деген с?з. Б?л ?йге келін ??р ?ол бармайды, к?де жорасымен барады. М?ны « ілу» дейді. Б?л м?селені ша?ыр?ан ?йді? д?режесіне (?лкен, кіші деген ма?ынада) келінні? енесі шешуі керек. М?нымен бірге келінді ша?ыр?ан ?йлер келінні? мінез ??л?ын, ж?ріс т?рысын я?ни ?деп, т?ртібін бай?ап сынап отыратыны да бар. М?ны болаша? келіндер ескере ж?руі керек. ?йткені атал?ан д?ст?р ?лі жал?асып келе жатыр.

?оштасу (салт). ?затылатын ?ыз ?з ?йінен аттанар алдында ?зіні? ата анасымен, а?а інісімен, сі?лісі, жа?ын жуы?тарымен ?оштасу жырын айтады.

?уеден ?ш?ан б?лдыры?,
??быладан со??ан ыз?ыры?.
Жат?а кетіп барамын
Жарат?ан со? ?ыз ?ылып,
Атасы жа?сы ??л болмас,
Анасы жа?сы к?? болмас.
О? жа?тан кетіп барамын.
?ыз еркелеп ?л болмас,
деп ?зіні? жат ж?ртты? болып жаратыл?анын жыр?а ?осады. Е? со?ында:
Жанымда?ы ?ыным ау,
Сі?лілер мен інім ау.
Жыл айналып келгенше,
?ош аман бол к?нім ау,
деп бауырларымен ?оштасады. М?нда «жыл айналып келгенше» деген с?зді? ма?ынасы бар. ?йткені д?ст?р бойынша ?затыл?ан ?ыз жыл толмай ?з ?йіне бара алмайды.
?оштасу ?аза? хал?ыны? бауырмалды?, ?ншілік, айт?ышты? ?абілетін к?рсететін т?рмыс салт жырларыны? ішінде к?ркем де к?рнекті д?ст?р. ?оштасу жыры со?ынан ?ызды? же?гелері мен серіктері:
Жылама, бикем, жылама,
К?зі?ні? жасын б?лама.
?л болып туса? ?уелден,
Сені м?ндай ?ыла ма?
Деп о?ан ж?бату айтып, келешегіне жа?сы тілек білдіреді.
Салт жырларыны? т?рбиелік ма?ызы зор. М?нда ?лтты? д?ст?р, халы?ты? ?а?ида, а?айын туысты? ?имас сезім, алда?ы арман б?рі б?рі де бар. ?оштасу, ж?бату жыры сонысымен ??нды.

«?ыз ?зату» (салт, той). «?лын ?я?а, ?ызын ?ия?а ?ондыру» ата ананы? тілегі ?рі парызы. Соны? ішінде ?ыз ?зату ?лкен той, думан ?рі ?ызы?. Б?л к?ні ата ана ?уанады, ?рі жылайды. ?уанатыны ?ыз ?сірді ж?не оны ??тты жеріне ?ондыруы, жылайтыны ?рине ?имасты? к??ілі.
?ызды алу?а ??да (та? санмен) бес не жеті кейде одан да к?п адам келеді. М?ны? ішінде бас ??да, ??далар ж?не к?йеу жолдас болады. Солт?стік ж?не Орталы? ?аза?станда тек ер адамдар барады. ??далар ?детте кешкілік баруы керек. М?нда ойын сауы?, ??далы? р?сімдер мен к?де жоралар жасалады. Жа?ын адамдар ??даны ?йіне ша?ырады.
?затылатын ?ызды д?ст?р бойынша та? ата, к?н шы?а ж?нелтеді. Оны? алдында ?ыз «?оштасу жырын», жастар «Жар жар», «Ау жар», «Аушадияр» айтылады

С?укеле кигізу (салт). «?ара ма?пал с?укеле, шашы? басар жар жар ау» (жар жар). ?мірде ?аза? салт д?ст?рлеріні? т?рлері к?п. Соны? ішінде ?алы?ды??а с?укеле кигізуді? орны бір б?лек. Себебі с?укеле ?йел киімдеріні? ішіндегі е? асылы ?ана емес, оны? ж?байлы? ?міріндегі елеулі кезіні? естен кетпес ысты? с?ті. Ол б?л?а?тап ?скен о? жа?та?ы ж?не а? боса?а аттар арасында?ы ?имас та ?ызы?ты кезді? ескерткіші. Б?л аз болса келіншекке с?укеле кигізуді? ?зі бір ерекше салтанат. Б??ан ??да ??да?илар ша?ырылады. Шашу шашылады. А? бата арналады. С?укеле бай?азысыны? ба?асы да ол?ы болмайды. С?укелелі келіншек ажарлы да базарлы к?рінеді. Оны ж?ртты? б?рі к?руге ынты?. Оны? к?рімдігі де со?ан лайы? болу керек. Жас отау, с?укелелі келіншек, ойын сауы?, к??ілді к?лкі жа?а ?мірді? ба?ыт есігін аш?андай ?сер етеді.
С?укеле туралы бірер с?з. С?укеле келіншек киімі. Ол бас киім ?ана емес ?аза? с?н салтанатыны?, салт д?ст?ріні? м?дениеі мен шеберлікті? озы? ?лгісі, ?нер туындысы. «Алтынмен апталып, к?міспен к?птеліп» дегендей, ол інжу маржан, гау?ар, ла?ыл, жа??т сия?ты асыл тастар тізбегімен ?рленіп, ?шекейленеді. Негізі ма?пал, бар?ыт сия?ты ?ымбат маталардан тігіліп, б?л?ын, ??ндыз терілерімен жиектеліп, о?амен оюланып, т?рлі т?сті монша?тармен шаша?талып, к?ркем жіптермен кестеленіп, алды??ы жа?ы к?зді тастармен ?апталып, т?рлі та?ым, алтын, к?міс те?гелермен безендіріледі, т?бесіне ?кі та?ылады. К?рсе к?зді? жауын алатын осы б?йым тек келіншек с?ні ?ана емес, той салтанаты мен ??далар беделін де к?тере т?сетін ерекше к?рініс! ХІХ ?асырды? ал?аш?ы жартысында ?мір с?рген Кіші ж?зді? Байса?ал атты байыны? ?ызыны? с?укелесін Кенесары ханны? а?асы Саржан т?ре бес ж?з байтал?а ба?ала?ан.

Отау к?теру (салт). «К?терілген отауы? ??тты болып, ?за? жасап ішінде с?йсін жары?» (?ыз Жібек). ?лтымызды? м?дениетінде «отау к?терді?» деген с?з бар. Ол «?йленді?, ж?пты болды?» деген ма?ынаны білдіреді. Демек, ?йленумен бірге отау к?теруге тиіс. ?детте ?лы ?йленетін, ?ызы т?рмыс?а шы?атын ата ана алдымен отау дайындайды. ?ыз жасауына отау ?осыла берілетін. Отау жас отбасыны? ба?ыт ша?ыра?ы болып саналатынды?тан оны барынша ?семдеп, ?демілеп, толы? жабды?тап ?зірлеу аз шаруа емес. О?ан к?рші к?лем, жа?ын туыс, на?ашы жиендер тегіс араласады. Кесе ая?тан бастап ?й киізіне дейін ?келеді. С?йтіп б?кіл ауыл болып отау к?теру ?рі ?ызы?, ?рі міндетті іс. Отау ал?аш тігілгенде оны ??рметті ?рі елге сыйлы аналар бастайды. Ша?ыра?ты да ба?ан?а а? мата байлап, ел а?алары к?тереді. От?а май ??йылады, «боса?а майлау» жасалады. Ал?аш?ы дастархан жайылып, о?ан мол та?ам жасалады. Кіргендер шашу шашып, «??тты болсын», «іші жан?а,сырты мал?а толсын» деген тілекпен ?уанышын білдіреді. Жа?ын туыстар отау?а к?ірмдік ?келіп, мал атайды, ба?алы м?ліктер сыйлайды.
Жас отау ?ке ?йіні? о? жа?ына тігіледі. Б?л ?йге жасы ?лкендер ша?ырусыз кірмейді. Ал жастар мен балалар ?ызы?тап, осы отауды т??іректейді. Ауылдастар мен жанашырлар жас отау т?тініні? т?зу шы?уын, жа?а ?йленгендерді? т?рмыс тіршілігін сырттай ба?ылап, келінге ба?а беріп отырады. Жас келін ерте т?рып ?з ?йіні? ?ана емес, жанында?ы іргелес ?йлерді? де т?ндігін ашуы оны? ?дептілігі мен м?дениеттілігін білдіреді.

Атбайлар (салт). М?ны? да екі т?рі бар.
Жас отауды? ша?ыра?ы к?терілген со? а?айын туытсра о?ан шашу шашып, «керегесі ке? болсын», «боса?асы берік болсын» деген тілек айтады. Бай?азы береді. Ет жа?ыны боса?а?а жыл?ы байлайды. М?ны? аты «атбайлар».
«Атбайларды?» екінші т?рі к?де. ??да ??да?илар келгенде немесе к?йеу ?алы?ды?ын алу?а келгенде оларды? же?гелері алдынан шы?ып т?сіріп алып, атын байлайды. Б?л «атбайлар» деп аталатын той салты. О?ан арнайы к?де беріледі. Ол к?деден та?ы бір ?йел т?б?рік с?райды.

Аушадияр (д?ст?р). ?йлену тойы кезінде айтылатын д?ст?рлі ?ле?, жыр. Ж?не ж?й ?ле? емес, ?зіндік айтылар ?ні, ерекше ?лтты? т?рбиелік ма?ызы бар. К?ркем шы?армашылы?пен айтылатын той к?ркі, салтанат с?н, ?негелі ?нер. М?ны іздеп тауып, ?мірге ?келген к?п жаса?ыр жазушы Уахап ?ыдырханов екен. Аушадияр жырыны? ?лгілерін шетелдегі ?аза?тар са?тап, бізге жеткізген. Шынын айту керек б?л ?азіргі ?аза?стан елінде айтылмайды, халы? жадынан м?лде шы?ып кетіп ?мыт ?ал?ан.
Аушадияр ?йлену тойы ?стінде айтылады.
Аушадияр бір болар,
Жаманны? к??ілі кір болар.
Ата анасын сыйла?ан,
А? шалмалы би болар.
Аушадияр екі дер,
Ержеткенні? еркі дер,
Омырауы тол?ан он т?йме,
?ыз баланы? к?ркі дер.
Аушадияр т?рт болар,
?ызды? ?ойны ?рт болар.
Екі жа?сы ?осылса,
?ле ?лгенше серт болар.

Жыр жа?а ?осыл?ан жастар?а арналады. М?нда а?ыл, ?лгі, ?неге, т?лім т?рбие туралы тол?ауды санамалап айтуды? халы?ты? таза бай д?ст?рі бар. ?лтымызды? ?ла?атты ?дет салтыны? б?л т?рін ?мірге енгізетін болса? м?дени ?азынамыз да, ?неріміз де ?се т?сер еді.

Есік ашар (д?ст?р). К?йеу жігіт келіншегін алып, ?йлену тойы ?ткен со? келісілген уа?ытта ?зі ?атарлас жас жігіттермен ата енесіні? ?йіне келеді. М?ны халы? ?дебиетінде к?йеуді? ал?аш я?ни есік аша келуі дейді. Демек б?л жауапкершілігі мол, б?рын ел ж?рт к?рмеген к?йеуді сынайтын келіс. К?йеу б?л жолы да к?де жорасымен, ?дет салтымен келеді. ?зіл?ой же?гелерді? сын мініне де шыдайды. Ретін тауып жауап та бере алады.
Ойын тойсыз, ?зіл ?алжы?сыз отырмайтын ?аза? ауылы ?шін к?йеуді? есік аша келуі де к??ілді мерекеден кем болмайды. М?нда да ?лкен кіші бір жасап ?алады.

Жасау(салт). «К?рсін деп жиыл?ан ж?рт тамашасын, жасауын таудай ?ылып ?йгізді енді»! (Наурызбай ?аншайым). ?затыл?ан ?ыз?а берілетін д?ние м?лік «жасау» деп аталады. Халы? ?ызды? жасауына аса зор к??іл б?ліп, «жасауды алты жастан жинаса? асады, жеті жастан жинаса? жетеді!» деген. Небір жа?сы б?йым, с?укеле, кілем, текемет, ыдыс ая?, т?сек орын, киім кешек, ?сем ?шекейлі та?ымдар ?ыздар?а берілетін бол?ан. Ау?атты адамдар а? отау тігіп ?зат?ан. Жасауды ?ызды? еншісі десе де болады.

«Жігіт т?йе» (д?ст?р). ??далы?, отау к?теру д?ст?рінде ?ыз ?сірген ата ана е?бегі де елеусіз ?алма?ан. Той ?стінде к?йеу жігіт енесіне «с?т а?ы» сыйын ?сынса, атасына «жігіт т?йе» деген сый ?келеді. Б??ан міндетті т?рде т?йе («жігіт т?йе» деген с?з осыдан шы??ан), жа?алы киім немесе ?ымбат б?йымдар, ер т?рман ?келеді. Атасы риза бол?ан жа?дайда ?ол жайып, батасын береді.

?ыз ?зату тойы мерзімін ?алы?ды? ауылы ??даларымен келісе отырып белгілейді. Б?л той?а к?йеу бас ??да баста?ан ??далар тобымен ж?не ?нерлі к?йеу жолдастарымен келеді. М?нда ??далы? к?делері ?те к?п. Соны? ішіндегі жолы б?лек, ?ымбат к?делерді? ?лкені «с?т а?ы» деп аталады.
Б?л ?ызды? анасына тартылатын сыйлы?. Б??ан анасы бата береді.

«?лі тірі» (д?т?р). Екі жа? келісімі ны?ай?ан со? к?йеу жа?ынан ??даларына бір білікті адамды бас етіп «?лі тірі» я?ни к?делі мал жыл?ы жіберіледі. «?лі тірі» деген ?лі мен тірі арасында адалмыз, ??дай ?ос?ан ??далы?ымыз а?и?ат» деген ?лтты? ?ла?атты ??ымды білдіреді. Б?л ?лкен к?делі ?рі ма?ызы жол жорал?ы, ??далы? бекіді деген с?з. «?лі тірі ?ткен со? ?лген к?еу жатпайды» деп б?дан кейін к?йеу ?алы?ды?ына «?рын» баруына жол ашылады.

Жолды? (д?ст?р). «?айным, жолды?ымды ?мытпа, толымды болсын, деді же?гесі ?аным к?ле с?йлеп» (ел аузынан). Ал?аш?ы неке т?ні жігіт пен жас келінді жеке б?лмеге кіргізіп ?здеріне т?сек салып ала?сыз, жайлы жатуына жа?дай жасайтын ?йел ?детте жігітті? же?гесі болады. Ол жастар?а ба?ыт тілеумен бірге, ?зіл ?алжы?ын араластыра ж?ріп, ал?аш?ы т?сек л?ззатыны? ж?н жосы?ын, ?дет ??рпын т?сіндіреді. Ерте?іне келінні? п?ктігіне де осы же?ге ку?лік береді. М?ндай с?т ?депті, ?лгілі, ?лкен кіші бірдей сыйлайтын, бала ша?алы келіндерге ?ана тапсырылады. Б?л к?н ж?пты?, некелік ?мірді? ?мытылмас с?ттеріні? бірі. Сонды?тан б?л т?нді к??ілді ?рі жайлы ?ткізуді? орны м?лде б?лек. Б?л к?тіп, ?айнысыны? жылы т?сектен т?р?ан с?тін к?тіп т?рып, « еріні?ді жібіттім, ?ойыны?ды жылыттым, енді жолды?ымды бер» деп назданады. Ж?н білетін ?айнысы же?гесі риза болатындай «жолды?ын» беріп, ерлі зайыптыны? ал?аш?ы та?ын к?ліп ?арсы алады.
«Жолды?ты?» жолы б?лек. Сонды?тан о?ан аталатын к?де де толымды ?рі ба?алы болады.

Беташар(д?ст?р). «У? ?леумет! Енді беташар ты?дайы?!». Жа?а т?скен келінді «беташар» д?ст?рі жасалмай ешкім к?ре алмайды. Оны к?ру ?шін ?дейі «беташар» жасалады. О?ан той?а жинал?ан туыс ту?андар тегіс ?атынасады. Жас келінні? екі жа?ында екі к?ргенді келіндері т?рады. М?нда «Беташар» жыры айтыла отырып, келінге оны? атасы, енесі, оны? бас?а туыстары таныстырылып, келін олар?а с?лем жасайды. С?лем жаса?ан адамдар «к?рімдік» береді. Бет ашатын жігіт ?н жырды желдірте, к??ілді к?тере жыр т?гуі керек.

Келін келді к?рі?із,
К?рімдігін бері?із.
Анау мынау деме?із,
Т?сін айтып ?ойы?ыз,
деп баста?ан ?нші жігіт жас келінні? атал?ан жа?ындарына лайы? ?зіл ?алжы?дарын араластыра «к?рімдік» с?рап, ж?ртты к??ілді к?лкіге ?ар? ?ылады. «Беташар» тойды? басы ?рі с?ні, жас келінні? жа?а ?мірге бет ал?анын білдіретін ?ызы?ты, салтанатты, ажарлы д?ст?рлерді? бірі. Осы заман?ы ?лгісі деп ?аза?стан Республикасыны? халы? а?ыны ?онысбай ?білевті? Тор?ай жерінде Жас?лан мен ?лбосынны? ?йлену тойында?ы беташарын беріп отырмыз.

??ла?ы? сал к?пшілік,
Домбыраны ?ол?а алып.
Тере?інен ж?ректі?,
Тебірене тол?анып.
Беташар?а ?ам жасап,
?сем жырды тол?алы?,
?адам басты екі жас
А? тілекті жол?а аны?.
Атасы мен анасы,
Айналады тол?анып.
Той тамаша басталды:
Ку? со?ан бол, халы?!
Шын к??ілден ?уанып,
Шаттан?а не жетсін,
А? к??ілден лебізді,
А?тар?ан?а не жетсін.
Сыйласты?ын к??ілді?,
Са?та?ан?а не жетсін.
Той біткен со? риза боп,
Аттан?ан?а не жетсін.
Келін ойдан шы?ты деп,
Ма?тан?ан?а не жетсін!
К?пшілікті? ?міті,
А?тал?ан?а не жетсін!
Бас?а орманны? ба?ында,
Пістім деме келінжан.
?ай орта?а топ етіп,
Т?стім деме келінжан.
Айдынынан айрыл?ан,
??спын деме, келінжан.
?ай ?зеннен енді су,
Іштім деме, келінжан.
Не боларын кім білген,
Істі? деме, келінжан.
Аха? мен Жаха?ны?,
Елі бол?ан, б?л Тор?ай.
?бді?аппар, ?лидей,
Ері бол?ан – б?л Тор?ай.
Амангелді, Кейкіні?,
Жері бол?ан – б?л Тор?ай.
?н мен жырды? ?ашанда,
Кені бол?ан – б?л Тор?ай,
Талай-талай тарих?а,
Желі бол?ан – б?л Тор?ай.
Та?ат?ан палуан Н?рханны?
Т?рі бол?ан – б?л Тор?ай!

?адіріне еліні?
Жете ал?айсы?, келінжан.
Жа?алы??а бірден-а?,
Бет ал?айсы?, келінжан.
Талай сыннан с?рінбей,
?те ал?айсы?,келінжан.
?ызуы мол оша?тан
От ал?айсы?, келінжан.
Ж?регі?ні? жылуын,
?опар?айсы?, келінжан.
Ел-ж?рты?ды ырза ?ып,
Бата ал?айсы?, келінжан.
Жас отауды? б?гінгі,
Тірегі сенде, келінжан.
Ата? менен ене?ні?,
Ж?регі сенде, келінжан.
Жинал?ан мына хал?ы?ны?.
Тілегі сенде, келінжан.
Ерте?гі тарар ?рпа?ты?,
Легі сенде, келінжан.

Артымда ?кем ?алды деп,
К?йзеліп іштей налыма.
?инала к?рме, келінжан,
?йіме барып келем деп,
?кемні? ж?зін к?рем деп,
Жинала к?рме, келінжан.
?анша жыл білім жина?ан
Жазушы, а?ын, ?рі ?стаз
Таланты бой?а сыйма?ан,
Сегіз ?ырлы, бір сырлы,
Ортасында сйлы адам,
Алыс?а кеткен ата?ы
Дуалы аузы баталы
Азамат ?ылып ?сірген
Алты бірдей ботаны.
Бар байлы?ы – баласы,
Д?ние арты? жима?ан.
Сол ?шін де хал?ы оны,
К?теріп к?кке сыйла?ан.
?айын ата? да, ?рі ?ке?
Секе?е жаса бір с?лем.

Артымда анам ?алды деп,
Жанарын жас?а малды деп,
?инала к?рме, келінжан,
?йіме барып келем деп.
Анамды к?нде к?рем деп,
Жинала к?рме, келінжан.
Ана?дай етіп сыйласа?,
?ызына сені те? деген,
С?здері? шы?са бір жерден,
?иынды? ?алмас же?беген.
Келінді болды? дегенде,
?з ??ла?ына ?зі сенбеген.
К??ілге кірбі? т?скенде
А? пейілмен емдеген,
?исы? тісті т?зетіп
А?ылымен ж?ндеген,
Мінезі жібек, жайдары
Самалды к?ндей майда?ы.
Сабырменен салма?ты,
Бітірген ісін ойда?ы
Т?рсын сынды ене?е,
Келінжан, жаса бір с?лем!

?ызмет етіп хал?ына,
Мойнында парыз ?телген.
Керек кезде тайсалмай,
Нарды? да ж?гін к?терген
Аталы с?з айту?а,
Топ?а бір т?сіп т?селген.
Со?дарынан сеніммен,
Еліні? б?кіл к?ші ?рген,
Осында б?гін отыр?ан
Азаматтар?а бір с?лем.

Шеттерінен а? к??іл,
Ж?здері г?лдей жайна?ан.
??ла?та жал?ыз сыр?асын,
К?рімдік етіп сыйла?ан,
Мінезі ?андай биязы,
К?ркіне к?зі тойма?ан,
Жанында т?р?ан а?айды?
Ая?ын басып ойна?ан,
Же?гейлерге бір с?лем!

Жар?а? шалбар борбайда,
Мойын?а гитар асын?ан,
С?лу к?рсе с??танып,
К?шіне ?уат ?осыл?ан.
Жалбырап ?зын шаштары,
Кездесе ?алса тосыннан
Сондай бір кезде т?рінен,
К?рген бір адам шошын?ан.
?айын інілерге бір с?лем!

?й?ысы ?анбай оянбай,
Ж?мыс?а ерте барма?ан.
Той болса б?рын жиналып,
Кешігіп одан ?алма?ан.
Секіріп-?ар?ып билесе,
Т?р?ан жері ша?да?ан.
?олдары босай ?ал?анда
?зіне серік та?да?ан,
?айын сі?лілерге бір с?лем!

?уанышты б?лісіп,
Шатты?тан жайнап т?леген,
А? к??ілден ?ашанда
Сендерге ба?ыт тілеген,
Жа?сы болса?дар ?уанып,
Т?бесін к?кке тіреген,
Жапыра?ы жай?ал?ан
Тамыры тере? бір емен
К?пшілікке бір с?лем!
Манадан бері ?зі?е,
А?ылын айтып ?а?са?ан.
А?талып елді? ?міті,
Болсын деп келін жа?сы адам.
Не керек, н?сер жырларым
Шашу ?ып б?гін шашпа?ан.
?зі?нен бас?а, келінжан,
Ешкімні? бетін ашпа?ан,
Ма?ан да жаса бір с?лем!

?ыз к?ші (салт). ??да аттандырар к?десі жасал?аннан кейін ?затыл?ан ?ыз шешесі, же?гесі, жас іні, сі?лілермен бірге к?лікке отырып жол?а шы?ады. ?ыз артта ?ал?андар?а ?арамауы керек. ??далар ал?а т?седі. Одан кейін ша?ыра? т?йе (?ыз к?ші) ж?реді. Тойшы жігіттер к?ш со?ынан ?сем киініп ?н-к?ймен ереді. Былайша айт?анда к?ште ерекше салтанатты жарасымдылы? болады. ?ыз ауылынан бір к?ш жер шы??анша м?ны «?ыз к?ші» деп атайды. Одан ?рі ас?аннан кейін «келіншек к?ші» дейді. Келіншек к?шіні? келе жат?анын білетін жолда?ы ауыл ?ыз-келіншектері, жастары «келіншек к?шін» то?татып «т?йем?рынды?» алып, батасын беріп, «жол болсын» айтып шы?арып салады.

Жарыс?азан (ырым). ?йелдер босанар с?тте бас?а ?йелдер ?азан?а же?іл желпі тама? істеп оны босанатын ?йелден б?рын пісірмек болып «жарысады». Халы? ??ымы бойынша туатын бала «жарыс?азан?а» ?атысып, одан б?рын ?мірге келуге тырысады деп т?сінген.

Жар жар (??рып). ?затыл?ан ?ыз тойында ?ыз жігіттер тобы кететін ?ызды? к??ілін аулап, баратын жа?ында да осындай жа?сы жайлар болатынын ?ле?мен айтысады. Сонымен бірге олар ?ызды? ба?ытты, елге сыйлы болуына тілектестік білдіреді. М?ны? б?рі ?ле?мен айтылатынд?тан «Жар жар» ?ызы?ты болып ест

Shpora — копия

. қалыптастыру және дамыту жеке адамды

. пен салауатты өмір қалыптастыру адамгершілік

«Ағза» сөзінің аудармасын беріңізорганизм

«Безопасность» сөзінің аудармасын табыңызқауіпсіздік

«Больница» сөзінің аудармасын табыңыз.аурухана

«Білім беру біздің елде туралыорта білім беру

«Білім беру реформасы -авторыН.Назарбаев

«Дәрумен» сөзі қай тілден енген?латын

«Дос» сөзімен мәндес сөзді табыңыз.үйлену тойыма жолдасым келді

«Ел» сөзімен тіркесе алатын сөзді көрсетіңізегеменді

«Ескеру» сөзінің аудармасын беріңізучитывать

«Жетістіктерінің» сөзі қай септікте тұр ілік

«Зайырлы мемлекет» сөз тіркесінің аудармасысветское государство

«Қазақ жастарының революциялық одағы» қай жылы құрылды?1917ж.

«Қалайы» сөзінің аудармасын беріңізолово

«Қорғасын» сөзінің аудармасын беріңізсвинец

«Қызыл кітап» қай жылы жарық көрді?1963

«Қызыл кітап» неше категорияға бөлінеді?екі

«Ленинградтық, өренім» өлеңінің авторы.Жамбыл Жабаев

«Мырыш» сөзінің аудармасын беріңізцинк

«Өнері» деген сөзбен тіркеспейтін сөзді табыңыз.демалу

«Өнері» деген сөзбен тіркеспейтін сөзді табыңыздемалу

«-паз» қосымшасы жалғана алатын нұсқаны көрсетіңіз.ас

«Палуан» сөзінің аудармасын табыңыз.борец

«Подземные воды» сөз тіркесінің аудармасын беріңіз жер асты сулары

«Поликлиника» сөзінің аудармасын табыңыз.емхана

«Развитие» сөзінің аудармасын табыңыз даму

«Руководство» сөзінің аудармасын табыңыз жетекшілік

«Сөз» деген сөзбен тіркесетін сөзді табыңызөнері

«Условие» сөзінің аудармасын табыңызшарт

«Финансировать» сөзінің аудармасын табыңыз қаржыландыру

«Шаңырақ көтеру» тіркесімен мәндес сөзді белгілеңіз.үйлену

«Шахмат» сөзіндегі «шах» сөзінің мағынасын табыңыз.хан

«Іскер» сөзiндегi буын саныекi

1992 жылдың 7 мамырында ҚР Қауіпсіздік комитеті . құрылды

1992 жылы 2 наурызда БҰҰ-ға кіруі өзінің маңызы жағынан . акция болды.тарихи

2000 жылы Австралияның қай қаласында олимпиада өтті?Сидней

Сөйлемді қажетті сөздермен Қазақ елінің . мен егемендігі тәуелсіздігі

VII Қысқы Азиада ойындарына әлемнің қанша елінен спортшы қатысты?27

Адам баласы денсаулығы мықты болуы үшін тазалық. сақтау керек.- ты

Адам бойындағы асыл қасиет — . ар-намыс

Адамдардың шаруашылық ағзалардың тіршілік жағдайы тез . өзгере бастады

Адамның қасиетін білдіретін сөз қатарын көрсетіңіз.сенімді, қабілетті

Азаматтар мен бірлестіктердің мүлікті, дербес іс-әрекеттері — бұл . жеке кәсіпкерлік

Азаматтардың мемлекеттік тегін білім алуына . .кепілдік беріледі

Әдебиеттік оқу «Наурыздағы тілек» 2- сынып

«М.Әуезов атындағы орта мектебі» КММ

Мектеп директоры: Жикенова Н.А

Тақырыбы: Наурыздағы тілек

Бастауыш сынып мұғалімі: Жакуова Еркежан Жұмабайқызы

Зайсан қаласы 2016-2017жж

Бастауыш сынып кабинеті

Білім стандарты,пән бағдарламасы, “Әдебиеттік оқу ”2 сынып , Алматы, ”Атамұра ” 2013 жыл, Авторы: Б.Қабатай. С.Рахметова.

Ұлыстың ұлы күні наурыз мейрамы туралы түсінік қалыптастыру, наурыздағы тілектің мән мағынасын тану.

-Ұлыстың ұлы күні наурыз туралы түсінік қалыптасады;

-Шағын топтарда жұмыс істеуі арқылы бірін-бірі

-тапсырмаларды орындауда өмірдегі білімі мен білетініне сүйену,

— өз бетімен білім алушылық қабілетін қалыптастыру

-сыни ойлау арқылы терең білім алу қабілеттерін дамыту

Шыншылдыққа,әділдікке,турашылдыққа ,сөз өнері қадірін ұғынуға тәрбиелеу

Интернет деректері, ,сайттар,ресурстар,суреттер, наурыз батаға арналған бейнебаян

Мұғалімнің іс- әрекеті

Оқушының іс- әрекеті

Ынтымақтастық атмосферасын орнату үшін шеңберге тұрып, «Жылы лебіз » тренингін өткіземін

Оқушылар арасында ынтымақтастық атмосферасы орнайды. Жылы лебіздерін білдіру арқылы сабақты жақсы көңіл-күймен бастауға ықпал етіледі.

Бағалау туралы түсіндіріп жіберу.

Әр кезеңде оқушылар өз-өздерін бағдаршам көздері немесе смайликтер арқылы бағалайды.

сабақтың әр кезеңінде өзін-өзі бағалап отырады.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

Нұрқасым Қазыбеков «Наурыз көже» мәтіні .

ІІІ жаңа материалды меңгеру

Зерделі сөзге зер сал

Сөзжұмбақ шешу арқылы жаңа тақырыпты ашу

-Ал, балалар , мына сөз жұмбақтан не ұқтыңыздар?Наурыз мейрамын тойлауда ұлттық ойындар ойнаудан басқа,наурыз көже пісіруден басқа қандай әрекеттер жүзеге асады екен?Бейнесуреттегі атамыздың айтқаны не деп ойлайсыңдар?

-Әрине, наурызда тек наурыз көже пісіріп,ұлттық ойындар ойналып қана қоймай наурыз тілектер де айтылады екен.Бүгінгі сабағымызда «Наурыздағы тілек» деп аталады

Өткен тақырыптан ұққандарын, не көргендерін айтады.

Даналық ойдан дән ізде

Өлеңді мәнерлеп оқу.

Оқушылардың мәнерлеп оқуы.

Алатау Қазақстан мен Қырғызстан шекарасында. Ұзындығы 35 км. Бірқатар шыңдары 4500 – 5000 м биіктікке жетеді Іле Алатауында жалпы ауданы 478 км2 болатын 381 мұздық бар. Тау бастарын мәңгі қар мен мұз басқан. Жотаның солтүстік бөктерінде Алматы қаласы, солтүстік беткейінде Іле Алатауы ұлттық табиғи саябағы орналасқан
Қаратау 400 шақырымға созы¬лып жатқан Қаратау қойнауында тас¬қа қашалып салынған суреттер өте көп.

Маған ұнаған шумақтар

-Бата тек наурызда беріле ме?

Тағы қандай бата түрлерін білесіңдер?

Өздері білетін, естіп жүрген баталарға тоқталу.

ҮІ . Шығарма шылық тапсырма

Тілек білдіріп , құттықтау хат жазу.

І топ: Ата-анаға тілек

ІІ топ: Ұстазыңа тілек

ІІІ топ: Достарыңа тілек

Әр топ берілген тапсырма бойынша өз тілектерін жазады, қорғайды

«Бір айналым сөйлем» әдісі арқылы қорытындылау

Бүгінгі сабақтан түйгендерін бір айналым сөйлеммен айтып шығады.

Қорытынды баға қою

Күнделікке бағаларын қойғызу.

Сабақтан алған әсерін көңіл күй смайликтеріне ілу

Сабақтан алған әсерін айтады

«Наурыздағы тілек» өлеңін жатқа мәнерлеп оқу, Наурыз мейрамы тағы несімен ерекшеленеді, дерек жинау

Ана тілі 2 — сынып
Саба қ ты ң та қ ырыбы Наурызда ғ ы тілек
Саба қ ты ң ма қ саты
Ө ле ң ді т ү сініп о қ у ар қ ылы, Наурыз мейрамы туралы т ү сініктерін ке ң ейту .
Байланыстырып с ө йлеу, ойлау да ғ дыларын дамыту, с ө здік қ орларын байыту.
Туыстарына, достарына, ү лкендерге д ұ рыс к ө з қ арастарын қ алыптастыру, ұ лтты қ салт д ә ст ү рлерді бойларына сі ң іріп, салтты білуге, са қ тау ғ а т ә рбиелеу.
Саба қ ты ң т ү рі зерттеу саба ғ ы, жа ң а саба қ
Саба қ ә дісі жа ң а саба қ ты игеру, ал ғ ан білімді т ә жірибеде қ олдану, б а қ ылау, қ айталау жина қ тау.
К ө рнекілігі слайд, с ө зж ұ мба қ , интерактивті та қ та, ұ лтты қ та ғ амдар, наурыз к ө же.
Саба қ барысы
І. Ұ йымдастыру кезе ң і
Жар қ ырап к ү нде ашылды,
Айнала ғ а н ұ р шашылды.
Қ айырлы к ү н! Біз к өң ілді баламыз.
Қ айырлы к ү н! С ә лемдесіп алам ыз.
Бір, екі, ү ш
Сынып іші тып-тыныш
Жал қ аулы қ ты тастаймыз,
Саба қ ты біз бастаймыз.
Ө ткен саба қ та топ қ а б ө лінген болатынбыз, ә р топ ө з аттарын айтып шы қ сын. (« Қ ош қ ар м ү йіз», «Бота мойын», « Құ с қ анаты») Ендеше, топ бойынша ж ұ мысымызды бастайы қ . Балалар, біз ө ткен саба қ та Наурыз туралы біраз ма ғ л ұ мат ал ғ ан болатынбыз. Тексеру ү шін с ө зж ұ мба қ ты шешейік.
ІІ. Ө ткенді қ айталау
С ө зж ұ мба қ «Наурыз к ө же» инт тактада
ІІІ. Ү й тапсырмасын тексеру
І топ. К ө ктем мерекесі Наурыз (слайд)
Наурыз – парсы с ө зі. Б ұ л қ аз а қ ша айт қ анда, «жа ң а к ү н» деген с ө з. 22 наурыз к ү нін «Жа ң а к ү н» деп атауды ң м ә нісі : 21 нен 22 не қ ара ғ ан наурыз к ү ні к ү н мен т ү н те ң еледі. Сонан кейін к ү н ұ зарып, жылы бола бастайды. Сонды қ тан 22 наурыз к ө ктем айы болып табылады. к ө ктем болса, д ү ние жа ң ал анады: а ғ аш б ү ршік атып, жердегі ш ө птер қ ылтиып, малдар т ө лдейді. Жылды ң т ө рт то қ саныны ң ішінде д ү ниені жасартып, жа ң алайтын то қ саны – к ө ктем. Сол то қ санны ң басы 22 наурыз бол ғ анды қ тан б ұ л к ү н « Наурыз» я ғ ни «жа ң а к ү н» деп аталады.
Қ ыдыр т ү ні Жа ң а жыл таб алдыры қ тан аттап ү йге енгенде, «жал ғ ыз шала с ә уле болмас» деп т ө рге қ ос шыра қ жа ғ ылып қ ойылады. «Жа ң а жыл м ұ нтаздай таза ү йге кірсе, ол ү й ауру сыр қ аудан, п ә ле жаладан аман болады» деген сеніммен Наурыз ғ а дейін ү й ішіндегі жи һ аз м ү лікті ң ша ң ы қ а ғ ылып, жуыл ып тазартылады. «Береке басынан басталады» демекші, «жыл басы жа қ сы басталса, ая ғ ы да жа қ сы болады». «Жыл бойы а қ мол, д ә н тас қ ын тас қ ын, жауын шашын к ө п болсын» деп қ ыдыр т ү ні ыдыс атаулыны ырыс қ а, (бидай, тары, с ұ лы, арпа, ж ү гері т.б.) а ққ а (с ү т, айран, ш ұ бат, уыз т.б.) ж ә не к ә усар б ұ ла қ суына толтырады.
Хал қ ымызды ң т ү сінігі бойынша наурызды ң 21 і т ү ні даланы Қ ыдыр аралайды екен. Сол себепті осы т ү н « Қ ыдыр т ү ні» деп аталады. Қ ыдыр – адамдар ғ а д ә улет дарытып, ба қ қ ондыратын, а қ са қ ал кейпінде к ө зге к ө рінет ін қ иял ғ ажайып бейне. Жа қ сылы қ ты ң жаршысы, жа ң а т ү скен К ү н н ұ ры – Қ ыдыр ата даланы кезе ж ү ріп, назары жерге т ү ссе, оны ң м ұ з кеудесін жібітеді, ал тас қ а т ү ссе тасты ерітіп жібереді екен.
К ү н с ә улесі жер шарыны ң шы ғ ыс б ө лігінен та ңғ ы са ғ ат алтыда ат қ ан кез де бізді ң өң ірімізде б ұ л с ә т т ү нгі са ғ ат ү шке т ұ спа т ұ с келеді. Сонды қ тан да қ аза қ хал қ ы Жа ң а жылды наурызды ң 22сі к ү ні та ңғ ы са ғ ат ү ште қ арсы алады.
ІІ топ Ұ лтты қ та ғ амдар (альбом)
Қ аза қ ты ң д ә ст ү рлі дастар қ аны мал шаруашылы ғ ыны ң ө німдері ет, с ү т та ғ амдарынан құ ралады. Ал егіншілік ө німдері ұ лтты қ та ғ амдар ғ а қ осал қ ы н ә р беруші ретінде санал ғ ан.
Қ аза қ ша ет. Бізді ң хал қ ымызды ң құ рметті кісілерге ұ сынаты н к ә делі, ә рі орны б ө лек та ғ амдарыны ң е ң бастысы – қ аза қ ша ет. Қ аза қ тар сыйлы қ она қ тар ғ а мал басын к ө рсетіп, таба қ -таба қ ет тарт қ ан. Таба қ тарту да ү лкен ө нер. Ә р таба қ қ она қ ты ң д ә режесі мен жасына, жолына (на ғ ашы, жиен, құ да ғ и, қ ыз, бала, т.б.) с ә йкес кел уі керек. Осы ғ ан орай таба қ тарту – бас таба қ , сый таба қ , к ү йеу таба қ , келін таба ғ ы, жастар таба ғ ы, жай таба қ болып б ө лінеді. Атал ғ ан таба қ тар ғ а сай ет (с ү йек) м ү шелері болады. Ол м ү шелерді ауыстыру ғ а болмайды. Қ азы қ арта, жал жая. Ш ұ жы қ
Қ уырда қ . Қ уырда қ — со ғ ыммен бірге жасалынатын к ә делі ә рі д ә ст ү рлі та ғ ам. Со ғ ым сойыл ғ ан ү йде қ уырда қ ты ң дайындалмауы м ү мкін емес.
Нан – ас атасы. Ол бидай ұ нынан жасалады. Нанды жерге тастамайды, ү стінен аттамайды, ү стіне ешбір затты қ оймайды. Нанды бір қ олмен ү зіп жемейді . Қ аза қ тар нанды қ асиетті санайды. Қ амырдан бауырса қ , шелпек, нан пісірген.
с ү т – барлы қ жаста ғ ы адамдар ү шін ж ұғ ымдылы ғ ы жо ғ ары о ң ай сі ң етін ө нім. 100 грамм с ү тте 3 грам ғ а жуы қ белок, 3,2 грамм о ң ай сі ң етін май, к ө птеген м ө лшерде о ң ай сі ң ірілген кальций мен фосфор қ осындылары, сондай-а қ белгілі м ө лшерде А1, В2, Д д ә румендері (витаминдері) бар ж ә не де жаз ғ ы уа қ ытта сиыр с ү тіндегі б ұ л д ә румендер қ ыста ғ ыдан едеуір к ө п болады
Айран – ұ йытыл ғ ан с ү т. Оны қ айма ғ ы алын ғ ан с ү ттен де, қ айма ғ ы алынба ғ ан с ү ттен де ұ йыту ғ а болады.
Қ аты қ –сиырды ң , қ ойды ң , ешкіні ң қ айма ғ ы алынба ғ ан с ү тінен ұ йытып ә зірленеді. Қ аты қ піскен с ү ттен де ұ йытылады.
Ш ұ бат – т ү йе с ү тінен ашытылады. Б ұ л ә рі сусын, ә рі та ғ ам. Ө йткені бие с ү тіне қ ара ғ анда т ү йе с ү ті ө те майлы келеді. Оны ң емдік қ а сиеті де бар.
Қ ымыз – биені ң с ү тінен дайындалатын денсаулы ққ а шипалы ә рі ж ұғ ымды сусын. Қ ымыз қ аза қ хал қ ыны ң ұ лтты қ та ғ амдарыны ң ішіндегі е ң құ рметті дастар қ ан д ә міні ң бірі. Сары қ ымыз дертке шипа, денеге к ү ш.
Қ айма қ – сиырды ң , қ ойды ң , ешкіні ң с ү тіні ң бе тіне жиналатын майлы құ рамы.
Құ рт – малды ң с ү тінен дайындалатын ұ за қ уа қ ыт са қ тау ғ а арнал ғ ан та ғ а м
С ү збе – айраннан немесе қ айна ғ ан іркіттен дайындалады. С ү збені т ұ здап, малды ң қ арнына салып, кептіреді.
Ірімшік – сиырды ң , қ ойды ң , ешкіні ң с ү тінен қ айнатып ә зірленетін с ү т та ғ амы.
Уыз- жа ң а т ө лдеген малды ң қ ою с ү ті.
Наурыз к ө же – келер жылы молшылы қ ты ң жорал ғ ысы ретінде наурыз к ү ні ә р ша ң ыра қ міндетті т ү рде жасайтын арнаулы та ғ ам. О ғ ан кем дегенде, жеті т ү рлі (бидай, тары, қ она қ , б ұ рша қ , с ү т, су, т ұ з сия қ т ы) азы қ ты қ заттар қ осылуы тиіс.
Қ аза қ ү шін д ә мнен, дастар қ аннан ү лкен н ә рсе жо қ . Дастар қ ан басында ғ ы әң гіме, ә зіл- қ алжы ң , ә н- жыр ғ а не жетсін?
ІІІ топ Наурыз к ө же жасау ( қ ор ғ ау)
Ұ лысты ң ұ лы к ү ні дайындалатын Наурыз к ө же « Ұ лыс к ү ні қ азан толса, ол жылы а қ мол болар» деп тоя ішу ғұ рпы са қ тал ғ ан. Сонды қ тан болар наурыз к ө жені «к ө п к ө же», «то қ к ө же» деп те атайды. Тіпті ала ң сыз той ғ анынша ішсін деген ниеттен болар, қ аласа ә ркімні ң ө зі құ йып алу еркі де бол ғ ан. М ұ ны ң б ә рі наурыз мерекесіні ң те ң дік к ү ні, ерік тілік, имандылы қ мерекесі деген т ү сініктен туса керек. 7 санын қ асиетті дейтіні белгілі. Тіпті сана ғ анны ң ө зінде біреу, екеу, ү шеу, т ө ртеу, бесеу, алтау, жетеу деп атаймыз. Еш қ ашан сегізеу, то ғ ызеу демеген. Ұ лтты қ таным бойынша 7 қ азына, 7 ата, 7 к ү н, 7 қ ат к ө к, 7 музыкалы қ дыбыс.
Таби ғ ат пен та ғ ам арасында ғ ы байланысты ашу ар қ ылы Наурыз к ө жені ң қ асиеттерін к ө рсету ү шін, хал қ ымыз даналы қ пен та ғ ам т ү рлерін топтап, бел гілі бір т ү стерге балап айтады екен. Олар:
1-о қ ушы: К ө к – к ө ктемде тасы ғ ан су жер-д ү ниені к ө к тол қ ын етеді.
2-о қ ушы: Қ ызыл – қ арындары той ғ анша қ азы- қ арта жейтін хал қ ымыз ет жемесе аш ж ү ргендей болады. Ендеше барлы қ ет та ғ амын қ ызыл ғ а балайды.
3-о қ ушы: Жасыл – жерден ө сетін ө німдерді ң б ә рін жасыл ө сімдікті ң д ә ні деп т ү сінеміз.
4-о қ ушы: А қ – барлы қ с ү т та ғ амдарын а қ с ү тке те ң еу орынды.
5-о қ ушы: Сары – май ө зіні ң т ү сіні ң сарылы ғ ымен бірге е ң асылын «сары майдай» са қ та ғ ан.
6-о қ ушы: Қ о ң ыр – бидай ды ң , тарыны ң тал қ анын к ө жеге умаждап қ осатын ұ нды, кеспені қ о ң ыр т ү ске те ң ейді.
7-о қ ушы: Қ ара – т ұ зды қ асиетті қ ара д ә м, қ ара бас т ұ з дейді.
Инт та қ тада топтастыру. Наурыз к ө жеге қ ажетті та ғ амдарды салу. Наурыз к ө жені ң ма ң ызы не?
2-3 бала ғ а «Наурыз к ө же » м ә тініні ң мазм ұ нын айт қ ызу.
Наурыз мейрамында ұ лтты қ ойындар ойнатылып, ә н шыр қ алып, би билеген. Ендеше, біз де денемізді сергітіп, « Қ ара жор ғ а» биін билейік.
ІV. Сергіту с ә ті « Қ ара жор ғ а» биі
V. Жа ң а саба қ
• Балалар, тілек с ө зіні ң ма ғ ынасы қ андай?
• Тілек қ ай кезде айтылады?
• Қ андай тілек с ө здерді білесі ң дер?
• Д ұ рыс, балалар, Наурыз к ү ні адамдар бір біріне ө ткен ө кпе реніштерін ұ мытып, ренжіскен адамдары болса кешірім с ұ рас қ ан ж ә не ә р адам отбасы м ү шелерін, ту ғ ан туыстарын, достарын Ұ лысты ң ұ лы к ү німен құ тты қ тап, жа қ сы тілек тілейді. Б ұ л тілек Наурыз тілек деп аталады. Ендеше, б ү гін біз Наурызда ғ ы тілек ө ле ң ін о қ имыз.
VІ. О қ улы қ пен ж ұ мыс
Ө ле ң ді м ә нерлеп о қ у (м ұғ алім, о қ ушы)
VIІ. С ө здік
Наурыз тілек – наурыз к ү нгі бет к ө рісіп, амандасу р ә сімім ен құ тты қ тау негізінде та қ па қ пен айтылатын қ уанышты тілек.
Алатау Қ аза қ стан мен Қ ыр ғ ызстан шекарасында. Ұ зынды ғ ы 35 км. Бір қ атар шы ң дары 4500 – 5000 м биіктікке жетеді Іле Алатауында жалпы ауданы 478 км2 болатын 381 м ұ зды қ бар. Тау бастарын м әң гі қ ар мен м ұ з бас қ ан. Жотаны ң солт ү стік б ө ктерінде Алматы қ аласы, солт ү стік беткейінде Іле Алатауы ұ лтты қ таби ғ и саяба ғ ы орналас қ ан
Қ аратау 400 ша қ ырым ғ а созы¬лып жат қ ан Қ аратау қ ойнауында тас¬ қ а қ ашалып салын ғ ан суреттер ө те к ө п.
VIIІ. Д ә птермен ж ұ мыс
Е ң бекке ба улу саба ғ ында дайындал ғ ан ашы қ хат қ а тілек жазу.
І топ м ұғ алімдерге
ІІ топ достарына
ІІІ топ ата аналарына
ІХ. Қ орытынды
Қ оржыннан алын ғ ан асы қ ты ң н ө мірін атап, с ұ ра қ тар ғ а жауап беру.
« Қ ош қ ар м ү йіз» тобы:
№1. Наурыз мейрамы неге 22-к ү ні тойланады?
№ 2. Е ң бекке байланысты ма қ ал айтып бер.
№3. К ө ктем айларын ата.
№4. Ш ұ бат дегеніміз не?
№5. Жеті ата атауларын ата.
«Бота мойын» тобы
№1. С ү т та ғ амдарын ата.
№2. Ұ зынсары деген не?
№3. Наурыз туралы қ андай ма қ ал-м ә тел білесі ң ?
№4. Т ө рт т ү лік т ө лде рін ата.
№5. Наурыз к ө же қ алай жасалады?
« Құ с қ анаты» тобы
№1. К ө ктемгі е ң бек т ү рлерін ата.
№2. Қ андай ұ лтты қ та ғ амдарды білесі ң ?
№3. Қ ымыз дегеніміз не?
№4. Жеті қ азынаны ата.
№5. Наурыз тілек дегеніміз не?
Х. Ү йге Ө ле ң ді жаттау, тілек,бата, на қ ыл с ө здер жинау.
ХІ. Ба ғ ала у Наурыздағы тілек

Ана тілі 2 сынып

Тақырыбы: «Наурыздағы тілек»

Мақсаты: а) Білімдік. Оқушылардың жыл — басы наурыз туралы білімдерін
кеңейте отырып, сөйлеу дағдыларын жетілдіру.
ә) Дамытушылық. Оқушылардың ақыл — ойын, шығармашылық
қабілеттерін дамыту.
б) Тәрбиелік. Өз халқын сүюге әдептілік бойына сіңірген,
шығармашылық қабілеті дамыған азамат болуға жетелеу.
Әдісі: сабақ — жауап, түсіндіру, ой — толғау
Сабақ түрі: аралас сабақ
Көрнекілігі: Слайд, тест
Пәнаралық байланыс: дүниетану, ән

Сабақ барысы:
1. Ұйымдастыр

2. Үй жұмысын тексеру
1. Наурыз қандай мейрам?
2. Наурыз күні қалай аталады?
3. Наурыз көже қалай жасалады? Оған нелер қосылады?

3. Жаңа сабақ: а) Сөзжұмбақты шешу
— Қандай сөз шықты? Ол жөнінде кім не айта алады?
ә) Әңгімелесу, түсіндіру. 1 слайд. Көже, бата.
Ұлыстың ұлы күні ел дастархан жайып, бірін — бірі құшақтап, құттықтайды.
Дастарханға қазақтың дәстүрлі тағамдары қойылады.
«Наурыз көжені тойып ішу керек, сонда жыл бойы тоқшылық болады» деген сенім бар. Дастархан басында жастар үлкендердің батасын алған. Бата — үлкендердің өзінен жасы кішілерге беретін ықыласты тілегі.

б) Ақсақалдар қандай бата береді?
— Ұлыс оң болсын!
— Ақ мол болсын,
Қайда барса жол болсын!
Ұлыс береке берсін,
Бәле – жала жерге енсін!
— Міне, біз осындай мереке күні айтылған «Наурыздағы тілек» өлеңімен танысамыз. 2 слайд.
Күннің жады. Наурыздың бесі.
Тақырыбы: Наурыздағы тілек
Көктемнің алғашқы гүлі «Бәйшешек»

Өлеңмен таныстыру. Оқу.
Түсіндіру, сөздердің мағынасын ашу.
Бие – құлынның енесі
Алатау, Қаратау — таулар

Оқушыларға оқыту. Оқудың түрлері.
Іштей оқу
Тізбектей оқу
Бөліп оқу 3 бала

г) Тіл дамыту жұмысы
Орны ауысқан сөздер
Достар, Ұлыстың құттықтайды, күнімен, ұлы.
Достар Ұлыстың ұлы күнімен құттықтайды.
Тілек, жақсы, туған — туыстар, айтады.
Туған — туыстар жақсы тілек айтады.
Халқымыз, көшеге, көгерсін, деп, егеді, тал.
Көгерсін деп халқымыз,
Көшеге тал егеді.

Сергіту сәті.
Ән: «Көктем келеді»
Слайд. Наурыз қыз. Ысылдаған боран.
Шығармашылық жұмыс.
Мұғалім: Наурыз қыз жерді жайнатып, гүлдендіру үшін жолға шыққан.
Жолда оған боран кездесті. Наурыз қызды бораннан құтқару үшін біз тапсырма орындайық.

Шағын шығарма жазылады
Ол үшін ата — анаңа, ұстазыңа, достарыңа арнап тілек білдіріп, құттықтау хат жаз.
3 — 4 балаға оқыту
— Балалар, үлкендер сіздерге қай уақытта бата — тілек айтады?
Слайд. Қолға су құю. Кішінің үлкенге қызметі. Келін түсу т. б. Сонымен, балалар, бата — жақсы тілек екен.
Ал сіздер өздеріңіз қандай бата естіп жүрсіздер? Айта қойыңдар.
3 бала жатқа айтады.

Үйге тапсырма: Жаттау
Бағалау.
Уа, құдайым, оңдасын
Жаманшылық болмасын.
Ұлыс оң болсын!
Ақ мол болсын!
Қыдыр баба қолдасын,
Аман сақтап мал басын.
Еккен егін солмасын.